Nhiều doanh nghiệp biết rõ nhà máy của mình đang lãng phí điện nhưng vẫn trì hoãn đầu tư, vì vốn đang ưu tiên cho sản xuất và vì không ai dám chắc mức tiết kiệm hứa hẹn sẽ thành hiện thực. Mô hình ESCO ra đời để giải quyết đúng hai trở ngại này.
ESCO là gì?
ESCO (Energy Service Company) là công ty dịch vụ năng lượng triển khai giải pháp tiết kiệm năng lượng cho khách hàng và được trả công dựa trên mức tiết kiệm thực tế. Điểm khác biệt căn bản so với nhà thầu thông thường là ESCO nhận một phần rủi ro kỹ thuật: nếu giải pháp không đạt hiệu quả cam kết, phần thu của họ giảm theo.
Các hình thức hợp đồng phổ biến:
- Chia sẻ mức tiết kiệm: ESCO đầu tư toàn bộ hoặc phần lớn chi phí, hai bên chia phần tiền điện tiết kiệm được theo tỷ lệ và thời hạn thỏa thuận.
- Bảo đảm mức tiết kiệm: doanh nghiệp tự đầu tư, ESCO cam kết mức tiết kiệm tối thiểu và bù phần thiếu nếu không đạt.
- Cho thuê thiết bị hoặc mua dịch vụ: doanh nghiệp trả phí định kỳ cho một dịch vụ như khí nén hay hơi, thay vì sở hữu thiết bị.
Thị trường ESCO tại Việt Nam
Mô hình ESCO đã xuất hiện tại Việt Nam nhiều năm, được khuyến khích trong định hướng sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, nhưng quy mô triển khai vẫn khiêm tốn so với tiềm năng. Một số rào cản thực tế:
Thiếu cơ sở đo lường để xác định mức tiết kiệm. Toàn bộ hợp đồng ESCO dựa trên việc so sánh mức tiêu thụ trước và sau. Nếu không có dữ liệu đo đếm tin cậy, hai bên sẽ tranh luận về con số thay vì tập trung vào kỹ thuật.
Thời hạn hợp đồng dài. Các hợp đồng thường kéo dài nhiều năm, trong khi doanh nghiệp thuê nhà xưởng hoặc có kế hoạch thay đổi dây chuyền thường ngại cam kết dài hạn.
Vấn đề tài sản và kế toán. Thiết bị do ESCO đầu tư nhưng lắp tại cơ sở khách hàng đặt ra câu hỏi về quyền sở hữu, khấu hao và bàn giao khi kết thúc hợp đồng. Cần quy định rõ từ đầu.
Lợi ích khi sử dụng mô hình ESCO
Không cần vốn đầu tư ban đầu lớn
Với hình thức chia sẻ mức tiết kiệm, doanh nghiệp cải thiện hiệu quả năng lượng mà không chiếm dụng ngân sách đầu tư đang dành cho mở rộng sản xuất.
Chuyển một phần rủi ro kỹ thuật sang đối tác
Khi thu nhập của ESCO gắn với kết quả, họ có động lực chọn giải pháp thực sự hiệu quả thay vì giải pháp dễ bán.
Tiếp cận chuyên môn sẵn có
Phần lớn doanh nghiệp sản xuất không có đội ngũ chuyên trách về năng lượng. ESCO mang theo kinh nghiệm từ nhiều dự án tương tự.
Hỗ trợ đáp ứng tiêu chuẩn bền vững
Các cải thiện được đo lường và ghi nhận có thể dùng cho báo cáo ESG, hồ sơ ISO 50001 hoặc yêu cầu từ khách hàng xuất khẩu.
Điều kiện để hợp đồng ESCO thành công
Yếu tố quyết định không phải công nghệ mà là cách đo và xác nhận mức tiết kiệm. Trước khi ký, hai bên cần thống nhất:
- Đường cơ sở: dựa trên bao nhiêu tháng dữ liệu, ở chế độ sản xuất nào.
- Cách hiệu chỉnh: khi sản lượng, số ca hay thời tiết thay đổi thì điều chỉnh ra sao. Đây là điểm dễ phát sinh tranh chấp nhất.
- Điểm đo và quyền truy cập dữ liệu: đo ở đâu, thiết bị nào, ai được xem số liệu.
- Xử lý khi không đạt cam kết: cơ chế bù trừ và điều kiện chấm dứt.
Một nguyên tắc nên giữ: hệ thống đo đếm nên thuộc về doanh nghiệp, không thuộc về ESCO. Khi bên bán giải pháp cũng là bên nắm toàn bộ số liệu chứng minh hiệu quả của chính họ, doanh nghiệp mất khả năng kiểm chứng độc lập và cũng mất dữ liệu khi hợp đồng kết thúc.
Bắt đầu từ đâu
Trước khi làm việc với bất kỳ ESCO nào, hãy có hệ thống giám sát năng lượng độc lập của riêng mình và chạy ít nhất vài tháng để có đường cơ sở đáng tin cậy. Điều này mang lại ba lợi thế: đàm phán trên số liệu thật, xác minh được kết quả trong suốt hợp đồng, và giữ lại toàn bộ dữ liệu lịch sử sau khi hợp đồng kết thúc.
Vinergy triển khai hệ thống giám sát năng lượng độc lập thương hiệu, thuộc sở hữu của chính doanh nghiệp, phù hợp làm cơ sở đo lường cho các hợp đồng hiệu quả năng lượng. Liên hệ với chúng tôi để trao đổi thêm.